Begrip uitgelegd

Bergrede

Kort gezegd: Een verzameling uitspraken van Jezus in Matteüs 5–7.

Betekenis

De Bergrede bevat onder meer de zaligsprekingen, het Onzevader en onderwijs over naastenliefde, gebed en gerechtigheid.

Herkomst van het woord

De naam Bergrede staat niet in de Bijbel zelf, maar is een later opschrift. Augustinus schreef omstreeks 393 een commentaar met de titel De sermone Domini in monte, ‘Over de rede van de Heer op de berg’, en die aanduiding is sindsdien blijven hangen. Het Nederlandse woord rede betekent hier eenvoudig toespraak.

Bijbelse en historische context

Matteüs 5 tot 7 vormt de eerste van vijf grote redevoeringen in dit evangelie. Jezus gaat de berg op en onderwijst zijn leerlingen in het bijzijn van de menigte, een enscenering die de lezer herinnert aan Mozes op de Sinai. Lucas biedt een gedeeltelijke parallel, uitgesproken op een vlakke plaats en daarom vaak Veldrede genoemd.

Context en verschillen

Uitleggers verschillen over de vraag of de rede vooral ethiek, koninkrijksverkondiging of een profiel van leerling-zijn biedt.

De zaligsprekingen zijn niet de hele Bergrede maar de openingsreeks ervan; daarna volgen onder meer het onderwijs over de wet, het Onzevader en de beeldspraak van de twee huizenbouwers. Tegenover de Tien Geboden verhoudt de rede zich niet als vervanging: de reeks uitspraken ‘maar ik zeg jullie’ scherpt de geboden aan in plaats van ze op te heffen.

Veelvoorkomend misverstand

De Bergrede wordt vaak gelezen als een algemene oproep tot vriendelijkheid en tolerantie. De tekst zelf is aanmerkelijk scherper: hij spreekt over oordeel, over een gerechtigheid die verder gaat dan die van de schriftgeleerden, en eindigt met het beeld van een huis dat instort. Het onderwijs is bovendien gericht tot leerlingen in het licht van het koninkrijk, niet bedoeld als neutrale zedenleer.

Zorgvuldig gebruik

De Bergrede is een sleuteltekst voor christelijke vredesbewegingen en werd gelezen door onder anderen Tolstoj, Gandhi, Dietrich Bonhoeffer en Martin Luther King. In de theologie loopt de discussie over de vraag of zij een ethiek voor het heden biedt, een radicale roeping voor enkelen, of vooral een spiegel die menselijk tekort blootlegt. In de liturgie keren delen ervan jaarlijks terug in de zondagse lezingen.

Gerelateerde begrippen

• Zaligsprekingen — Uitspraken waarmee Jezus mensen gelukkig of gezegend noemt.
• Gebed — Spreken tot en aandachtig verkeren voor God.
• Naastenliefde — Actieve liefde voor de ander, verbonden met liefde tot God.
• Koninkrijk van God — Gods heerschappij, een hoofdthema in Jezus’ verkondiging.