Begrip uitgelegd

Avondmaal

Kort gezegd: De christelijke maaltijd met brood en wijn ter gedachtenis aan Jezus.

Betekenis

Het avondmaal verwijst naar Jezus’ laatste maaltijd met zijn leerlingen en naar zijn opdracht brood en beker te delen.

Herkomst van het woord

Het Nederlandse avondmaal is een letterlijke weergave van de avondmaaltijd en sluit aan bij de uitdrukking ‘maaltijd van de Heer’ uit 1 Korintiërs 11. De benaming eucharistie komt van het Griekse eucharistein, ‘danken’, naar het dankgebed over brood en beker; communie gaat terug op het Latijnse communio, ‘gemeenschap’. De verschillende namen bewaren elk een ander accent van dezelfde viering.

Bijbelse en historische context

De drie synoptische evangeliën plaatsen Jezus’ laatste maaltijd in de sfeer van het Joodse pesachfeest in Jeruzalem, kort voor zijn arrestatie. De oudste schriftelijke weergave staat niet in een evangelie maar in een brief van Paulus uit het midden van de eerste eeuw. In de vroegste gemeenten werd de viering gehouden binnen een echte gezamenlijke maaltijd, die later van de liturgische handeling werd losgemaakt.

Context en verschillen

Benamingen zijn onder meer eucharistie, communie en maaltijd van de Heer. Uitleg van Christus’ aanwezigheid verschilt sterk per traditie.

Anders dan de doop, die eenmalig toegang markeert, is het avondmaal een telkens herhaalde viering binnen de gemeenschap. De belangrijkste leerverschillen betreffen de aanwezigheid van Christus: de rooms-katholieke transsubstantiatieleer, de lutherse nadruk op werkelijke tegenwoordigheid in, met en onder brood en wijn, de gereformeerde lijn van geestelijke gemeenschap door de heilige Geest, en de zwingliaanse gedachtenisopvatting.

Veelvoorkomend misverstand

Het beeld dat protestanten het avondmaal als ‘slechts een symbool’ zien, dekt hooguit één stroming. De gereformeerde belijdenisgeschriften spreken nadrukkelijk over werkelijke gemeenschap met het lichaam en bloed van Christus, tot stand gebracht door de Geest, en niet over een louter herinneringsritueel zonder inhoud.

Zorgvuldig gebruik

De frequentie loopt sterk uiteen: in rooms-katholieke parochies is de eucharistie wekelijks of dagelijks, terwijl protestantse gemeenten vaak maandelijks of enkele keren per jaar vieren. Actuele discussies gaan over deelname van kinderen, over glutenvrij brood en druivensap, en over de vraag of gasten uit andere kerken kunnen aangaan. Die laatste kwestie, intercommunie, blijft een van de gevoeligste punten in het oecumenisch gesprek.

Bronkoppeling: De Protestantse Kerk beschrijft de Maaltijd van de Heer, brood en wijn, de verbinding met Jezus’ laatste maaltijd en verschillen binnen de protestantse praktijk. 1 Korintiërs 11 blijft de primaire vroegchristelijke tekstbron.

Gerelateerde begrippen

• Sacrament — Een zichtbaar ritueel dat Gods genade tekenend present stelt.
• Doop — Een christelijke initiatieritus met water.
• Liturgie — De geordende vorm van een christelijke viering.
• Oecumene — Streven naar zichtbare eenheid en samenwerking tussen christelijke kerken.