Begrip uitgelegd

Canon

Kort gezegd: De erkende verzameling geschriften die als Bijbel geldt.

Betekenis

Canon betekent maatstaf of regel. Het begrip beschrijft welke boeken een geloofsgemeenschap als gezaghebbende Schrift ontvangt.

Herkomst van het woord

Het Griekse kanon betekende oorspronkelijk rietstok en vervolgens meetlat of richtsnoer; het hangt samen met het Semitische qaneh, ‘riet’. In de vroege kerk sloeg het woord eerst op de regel van het geloof en pas daarna op de lijst van boeken die als Schrift gelden. Die betekenisverschuiving verklaart waarom canon tegelijk maatstaf en boekenlijst aanduidt.

Bijbelse en historische context

Canonvorming verliep als een eeuwenlang proces waarin gebruik in de eredienst, apostolische herkomst en inhoudelijke overeenstemming meewogen. De paasbrief van Athanasius uit 367 bevat de oudst bekende opsomming van precies de zevenentwintig boeken van het Nieuwe Testament, en Noord-Afrikaanse synoden aan het eind van die eeuw bevestigden die lijst. Voor het Oude Testament ontstond het verschil doordat de Griekse Septuaginta meer boeken bevatte dan de Hebreeuwse verzameling.

Context en verschillen

Canonvorming was een historisch proces. Verschillen betreffen vooral enkele boeken van het Oude Testament.

Canon en inspiratie beantwoorden verschillende vragen: canon gaat over erkenning door de geloofsgemeenschap, inspiratie over de wijze waarop God bij de teksten betrokken heet. Ook moet canon in deze zin worden onderscheiden van canoniek recht, waarin hetzelfde woord op kerkelijke wetgeving slaat. De aanduidingen deuterocanoniek en apocrief verwijzen naar dezelfde boeken, maar verraden per traditie een ander oordeel.

Veelvoorkomend misverstand

Het idee dat één concilie, vaak dat van Nicea in 325, de canon heeft vastgesteld en andere boeken heeft verboden, klopt niet. Nicea behandelde de verhouding van Vader en Zoon en niet de boekenlijst; de canon groeide regionaal en langzaam, en formele besluiten bevestigden doorgaans een praktijk die al bestond.

Zorgvuldig gebruik

Vragen over de canon keren terug in populaire publicaties over de teksten van Nag Hammadi en in romans die suggereren dat de kerk evangeliën heeft weggemoffeld. Oecumenische bijbeledities lossen het verschil praktisch op door de deuterocanonieke boeken in een aparte afdeling af te drukken. Buiten de theologie is canon inmiddels een gangbaar woord voor elke gezaghebbende lijst, zoals de canon van Nederland.

Bronkoppeling: De open encyclopedie definieert canon als de door een religieuze gemeenschap erkende teksten en documenteert de verschillende Joodse en christelijke lijsten. De overzichtspagina over de nieuwtestamentische canon maakt het geleidelijke proces controleerbaar.

Gerelateerde begrippen

• Bijbel — De verzameling heilige geschriften van het christendom.
• Inspiratie — De overtuiging dat de Bijbelse geschriften op bijzondere wijze door God zijn ingegeven.
• Oude Testament — Het eerste hoofddeel van de christelijke Bijbel.
• Nieuwe Testament — Het tweede hoofddeel van de christelijke Bijbel, met 27 boeken.